Nếu coi ung thư phổi là một đội quân xâm lăng, thì phần lớn thuốc hiện nay giống như pháo binh: bắn mạnh, bắn rộng, làm khối u sụp xuống rất nhanh. Nhưng sau làn khói, vẫn còn những “tướng lĩnh” ẩn mình – nhóm tế bào gốc ung thư – lặng lẽ gom quân, chờ ngày phản công. Và chính ở chỗ ấy, Mạn kinh tử bước ra như một người đánh du kích lão luyện: không ồn ào, nhưng đánh đúng chỗ hiểm.
Trong Đông y, Mạn kinh tử (còn gọi là quan âm núi) vốn quen mặt với những chứng “phong nhiệt”: đau đầu, nặng trán, viêm mũi họng, ho kéo dài. Người xưa không nói “viêm” hay “tín hiệu nội bào”, nhưng họ biết một điều: cái gì làm đầu óc nhẹ ra, đường thở thông ra, thì thường là thứ biết dọn dẹp rối loạn âm thầm bên trong. Hóa ra, trực giác ấy không hề sai.
A549 và “đám tinh nhuệ” LCSLCs
Trong phòng thí nghiệm, A549 là mẫu ung thư phổi điển hình – giống như một người lính phổ thông, đông và dễ gặp. Nhưng từ A549, các nhà khoa học tách ra được một nhóm nhỏ hơn, nguy hiểm hơn: A549-derived LCSLCs – có thể ví như đặc công tinh nhuệ. Chúng ít, rất lì, tự sinh sôi được, kháng thuốc tốt và là thủ phạm chính của tái phát và di căn.
Đánh được A549 đã khó. Đánh được LCSLCs mới là chuyện lớn.
Khi Mạn kinh tử “đánh vào gốc”
Hoạt chất casticin trong Mạn kinh tử không chọn cách “đánh bừa”. Nó làm một việc rất giống rút rễ cây độc: ức chế khả năng tự làm mới của tế bào gốc ung thư. Tự làm mới, nói nôm na, là khả năng “đẻ ra chính mình mãi mãi”. Mất khả năng ấy, LCSLCs giống như cây bị cắt mất đỉnh sinh trưởng – còn thân đó, nhưng không lớn thêm được.
Đây là đòn bẩy chiến lược: thay vì chỉ làm khối u nhỏ lại trước mắt, nó làm tương lai của khối u ngắn đi.
Khóa Akt – cắt đường tiếp tế
Nếu ung thư là một thành phố nổi loạn, thì Akt là đường tiếp tế huyết mạch: mang năng lượng, mệnh lệnh sống còn, và tinh thần chiến đấu. Khi Akt mở, tế bào ung thư sống dai, kháng đòn tốt. Casticin làm một việc rất “quân sự”: chặn đường tiếp tế. Akt bị ức chế, tế bào ung thư rơi vào cảnh thiếu lương – thiếu chỉ huy, tinh thần sa sút rõ rệt.
DNA damage – giọt nước tràn ly
Tế bào ung thư vốn đã sống trên một bản thảo DNA đầy lỗi chính tả. Casticin không cần phải đập nát cả cuốn sách; nó chỉ cần thêm vài vết rách đúng chỗ. Những tổn thương DNA ấy vượt quá khả năng sửa chữa, buộc tế bào phải dừng lại hoặc tự rút lui khỏi cuộc chơi. Đó là đòn kết liễu thầm lặng, không ồn ào nhưng hiệu quả.
Con số biết nói
Trong khoa học, cảm xúc phải nhường chỗ cho số liệu. Và ở đây, con số rất đẹp. IC50 khoảng 0,4 µM trên LCSLCs – mức này được xem là rất mạnh. Đáng chú ý hơn: tế bào gốc ung thư còn nhạy hơn tế bào ung thư thường (A549 ~2–3 µM). Điều này giống như một nghịch lý thú vị: kẻ nguy hiểm nhất lại bị trúng đòn sâu nhất.
Nốt thăng của một vị thuốc Đông y
Nhìn lại, Mạn kinh tử giống như một bản nhạc cổ được phối khí hiện đại. Giai điệu cũ – thanh nhiệt, khu phong, chống viêm – vẫn còn đó. Nhưng khi đặt vào bối cảnh ung thư phổi, nó bật lên nốt thăng:
1. Đánh vào tế bào gốc ung thư,
2. Khóa đường sống Akt,
3. Tạo tổn thương DNA có kiểm soát.
Chưa phải là thuốc chữa ung thư, và chưa nên vội vàng lâm sàng hóa. Nhưng rõ ràng, Mạn kinh tử đã bước qua ranh giới “vị thuốc hỗ trợ mơ hồ” để trở thành một nhân vật có vai diễn rõ ràng trong kịch bản ung thư phổi. Đôi khi, một vị thuốc cũ không cần đổi bản chất – chỉ cần đặt đúng sân khấu, là đủ để tỏa sáng.
Tài liệu tham khảo (chọn lọc)
BS. Hoàng Sầm
Viện Y học bản địa Việt Nam
